Wat als er onverwacht iets gevonden wordt op je bouwwerf?

De graafmachine is bezig met de bouwput. En dan stuit de machinist op iets onverwachts: scherven, funderingsresten, een donkere verkleuring in de grond. Of in het meest ingrijpende scenario: menselijke resten.

Voor veel opdrachtgevers is dit het absolute schrikbeeld. Je project loopt, het budget is strak en plots alles stil. Het is een scenario dat vaker voorkomt dan je denkt, maar gelukkig is het beter beheersbaar dan het voelt.

Wat is een toevalsvondst?

Een toevalsvondst is, zoals de naam zegt, een archeologische vondst die onverwacht aan het licht komt, dus buiten de context van een lopend archeologisch traject. Dat kan gebeuren bij graafwerken, zoals het uitgraven van een kelder, bij het leggen van nutsleidingen of eigenlijk bij eender welke ingreep in de bodem.

Maar zelfs op terreinen die archeologisch zijn vrijgegeven, kan een toevalsvondst opduiken. De bodem houdt zich niet altijd aan voorspellingen.

Wat moet je doen?

De wetgeving is helder: je bent verplicht om een toevalsvondst binnen de drie dagen te melden bij het Agentschap Onroerend Erfgoed. Dat kan via een digitaal formulier op hun website.

Daarnaast moet je de vondst en de vindplaats zo goed mogelijk beschermen. In de praktijk betekent dat: stop de werken in de directe omgeving van de vondst, dek de vondst en de onmiddellijke omgeving af en raak niets aan.

Vind je menselijke resten, of twijfel je of het gevonden botmateriaal menselijk is, stop dan onmiddellijk met alle werken en bel de politie via 112. Zij komen ter plaatse om de nodige vaststellingen te doen. Soms wordt dan ook het parket ingeschakeld.

Hou in acht dat het niet melden van een toevalsvondst strafbaar is.

Wie betaalt?

Bij een toevalsvondst draagt de Vlaamse overheid de volledige kost van de registratie en het eventuele onderzoek. Dat is een fundamenteel verschil met het reguliere archeologische traject, waar de verstoorder betaalt.

De achterliggende gedachte is dat bij een toevalsvondst je als opdrachtgever geen ‘schuld’ hebt aan de situatie.

Hoelang kan je werf stilliggen?

Het Agentschap heeft tien dagen de tijd om de toevalsvondst te onderzoeken. Als het nodig is om ter plaatse te komen, worden de vondsten en de context waarin ze zich bevinden geregistreerd en gedocumenteerd. Meteen erna kan je de werf verder zetten.

Uitzonderlijk wordt deze termijn verlengd, maar in de praktijk zijn de meeste toevalsvondsten gelukkig binnen enkele dagen afgehandeld.

Heeft het Agentschap toch meer dan dertig dagen nodig en lijd je aantoonbare economische schade? Dan heb je als opdrachtgever recht op een schadevergoeding vanaf dag 31, op voorwaarde dat je de meldingsprocedure correct hebt gevolgd.

Hoe groot is de kans?

Het Agentschap Onroerend Erfgoed beoordeelt elke melding op het potentieel tot kenniswinst. In de periode 2018–2023 leidde gemiddeld 10 tot 15 procent van de gemelde toevalsvondsten tot een daadwerkelijke opgraving. De overgrote meerderheid wordt geregistreerd en afgehandeld zonder langdurige impact op de bouwplanning.

Van wie zijn de vondsten?

Een vraag die veel opdrachtgevers bezighoudt: als er iets gevonden wordt op mijn terrein, moet ik dat dan afstaan? Het antwoord: nee. De eigenaar van de grond is in principe ook eigenaar van de vondsten. Je bent niet verplicht om ze over te dragen aan een depot, de archeoloog of de overheid.

Wel is het zo dat het archeologisch ensemble (het geheel van de vondsten samen met alle onderzoeksdocumentatie) wettelijk in één geheel en in goede staat bewaard moet worden. In de praktijk kiezen daarom veel grondeigenaren ervoor om de vondsten onder te brengen in een erkend onroerenderfgoeddepot, maar dat is een keuze, geen verplichting.

Wat kun je preventief doen?

Je kunt een toevalsvondst niet voorkomen, maar je kunt wel zorgen dat je erop voorbereid bent.

• Informeer je aannemer. Zorg dat de mensen op de werf weten wat een toevalsvondst is en wat ze moeten doen als ze op iets stuiten. Dat bespaart kostbare tijd en voorkomt dat vondsten onbedoeld worden verstoord. Neem archeologie mee op in je V&G-plan en eventueel in je toolbox als het risico hoog is op die locatie.

• Ken de procedure. Zorg voor een interne handleiding ‘Wat te doen bij een archeologische toevalsvondst?’ met een stappenplan en een link naar het meldingsformulier

• Maak een risicoanalyse. Zelfs als je geen verplicht archeologisch traject aan moest gaan, kan het slim zijn om een risicoanalyse te maken als extra check-up. Laagdrempelig, kort en bondig.

Conclusie

Een toevalsvondst is niet het einde van je bouwproject. Het is een onvoorziene stap die in de meeste gevallen snel is afgehandeld. Hoe beter je weet wat je te doen staat, hoe minder impact het heeft.

Wil je weten hoe je je bouwproject optimaal kunt voorbereiden op dit soort scenario's? Neem dan vrijblijvend contact op.